نقطویون و حروفیون

مدت‌ها بود که مرتباً عبارات «نقطویه» و «حروفیه» را می‌شنیدم و برای من جای سؤالات بسیاری درباره چگونگی این جنبش و پیدایش آن پیش می‌آمد. اولین بار تابستان سال گذشته بود که به مناسبت طراحی سایت مرکز اسلامی لندن با آقای عبدالله گیویان آشنا شدم که برای مدتی از لندن به تهران آمده بود. یک روز در میان بحث‌های جسته و گریخته‌ای که با هم می‌کردیم که البته من بیشتر شنونده بودم و از صحبت‌ها استفاده فراوانی می کردم، حرف به سوی اسطوره‌شناسی و نمادشناسی و مسائل مشابه امتداد پیدا کرد. یادم می‌آید که بحث مربوط به کتاب راز داوینچی بود که کشیده شد به جنبش نقطویون و حروفیون. این موضوع برای من آن قدر جذاب بود که شروع کردم به خریدن کتاب‌های متعدد درباره اسطوره‌شناسی. دیروز در حال مطالعه کتاب دیگری بودم به نام «گیلان» از مجموعه «ولایات دارالمرز ایران» تألیف هـ.ل.رابینو کنسولیار بریتانیا در رشت که بر حسب اتفاق رسیدم به بحثی در همین زمینه. در پاورقی این کتاب در این مقوله آمده است:
«نقطویان یا پسیخانیان- در حدود سال ۸۰۰ هجری به هنگام سلطنت امیر تیمور گورکان در ایران، محمود از مردم پسیخان گیلان، مذهب نقطوی را بنیان گذاشت. پیروان این مذهب به نام او محمودیه و همچنین به نام سرزمینی که محمود از آن جا برخاست، پسیخانیان نیز ذکر می‌کنند. او ابتدا در سلک طرفداران فضل نعیمی استرآبادی پیشوای مذهب حروفیه در آمد».

برای آگاهی به احوال فضل، پایه‌گذار مذهب حروفیه به نگارش شرح زیر که از هم‌عصر جوان او مقریزی در اضوءاللامع سخاوی دیده می‌شود، مبادرت می‌گردد:
«ابوالفضل استرآبادی عجمی و نام او عبدالرحمن است ولی به سید فضل‌الله حلال خور شهرت داشت به این معنی که حرام نمی‌خورد. او به اندازه‌ای پارسا و پرهیزگار بود که درباره وی آورده‌اند که در همه زندگانی خویش از خوراک کسی نچشید و از کسی چیزی نپذیرفت و طاقه‌های عجمی می‌دوخت و از بهای آن روزی می‌خورد. از دانشها و نظم و نثر به خوبی برخوردار بود و از وی سخنانی حفظ شد که به سبب آن مجلس‌ها در گیلان و جز آن در پیشگاه علما و فقها برای وی برپا شد تا آن که در مجلسی در سمرقند فرمان به ریختن خون او داده شد و پس وی را در النجه تبریز کشتند (۸۰۴ هجری – قمری). به سبب مباح دانستن محرمات و ترک واجبات، فساد ایشان فزونی گرفت و مایه قتل‌عام آنان شد.
فضل، آیات قرآن را با بیان معانی تازه تفسیر می‌کرد و اساس تفسیرهای او بر اصالت حروف بود و می‌گفت هر کسی می‌خواهد به معانی واقعی کتاب‌های آسمانی پی برده و رموز گفتار پیغمبران پیشین را به حقیقت دریابد، باید با معانی و خواص و راز حروف آشنا گردد. خود نیز معانی تازه و شگفت‌انگیزی برای آیات قرآن و گفته‌های پیغمبر اسلام بیان می‌کرد. به همین سبب او را فضل حروفی و پیروانش را حروفیه می‌خوانند. پیروان فضل او را خدا میدانستند و آثار او مانند جاودان‌نامه، محبت‌نامه و عرش‌نامه را الهی می‌شمردند.
محمود مردی پرهیزگار و دانشمند بود ولی به سبب نافرمانی از طرف فضل رانده شد و این امر باعث گردید تا به نام محمود مطرود یا مردود شناخته شود.
محمود ظهور و خلقت هر چیز را از خاک می‌دانست و آن را نقطه می‌خواند و مانند فضل خود را مهدی موعود می‌دانست و عقیده داشت که اسلام بر افتاده و زمان سلطه عرب پایان گرفته است. آنها به خدا و بهشت و دوزخ اعتقادی نداشتند و به نظر آنها هر کس ثمره اعمال خود را در همین دنیا خواهد چید. بروز این عقیده باعث شد تا مردم آنها را ملحد بدانند. نقطویان معتقد بودند که ذرات وجود هر چه در جهان، صورت و پیکری دارد باقی خواهد ماند و به صورت‌هایی دیگر مانند سنگ و گیاه و جانور جلوه‌گر خواهد شد. به همین سبب آنها را تناسخیه هم نامیده‌اند. شرع و دستورهای آن مورد توجه این فرقه نبود و به طوری که مخالفان آنها نوشته‌اند مادر و خواهر و دختر و پسر را بر هم‌کیشان خود مباح می‌دانستند.
محمود برای آیات قران تفسیر تازه‌ای داشت از این رو آیین او را زندقیه و پیروان او را زندیق هم گفته‌اند. او به سبب اصول عقیدتی خود از زن گرفتن خودداری نمود. در آیین آنها کسی که زن نمی‌گرفت واحد و آن که زناشویی کرده بود امین نامیده می‌شد.
بیشتر:
– نقطویه در تاریخ